thumb|Simultaan tolken in een tolkcabine (József Antallgebouw, Europees Parlement) thumb|Conferentietolk aan het werk
thumb|Tolkcabine bij de Verenigde Naties thumb|Conferentietolken bij de G7-conferentie in Halifax in 2018 thumb|Tolken tijdens het Proces van Neurenberg thumb|Een tolkcabine met tolkconsole in het Hof van Justitie van de Europese Unie Een conferentietolk (soms ook congrestolk genoemd) is een tolk bij officiële gelegenheden, vergaderingen, conferenties en congressen, die per direct gesproken tekst omzet van de ene naar de andere taal.Conferentietolken in het kort, Europese Commissie. Gearchiveerd op 19 maart 2023.Op de scène van het moderne Babel, De Standaard, 22 maart 2001Michaela Albl-Mikasa, Elisabet Tiselius, The Routledge Handbook of Conference Interpreting, Routledge: 2024.Elisabet Tiselius, Conference Interpreting Explained, Routledge: 2025.
Conferentietolken werken onder andere bij de tolkdiensten van de Europese Unie,Frans luisteren, Nederlands praten, RTL Nieuws de Verenigde Naties, de NAVO en tal van andere internationale organisaties. Bovendien is er ook vertolking in de parlementen van meertalige landen als België, Canada, India, Zwitserland en Spanje.
Geschiedenis Tolken als taalkundige bemiddelaars bestaan al eeuwenlang in verschillende culturen, onder andere in het oude Egypte en bij tolken in de klassieke oudheid. In 1551 stichtte de Republiek Venetië de Scuola dei giovani di lingua; in 1669 stichtte Frankrijk in Istanboel en Smyrna een École des jeunes de langues en in 1674 Oostenrijk-Hongarije een Sprachknaben-Institut, voor tolken bij de consulaten en ambassades in het Ottomaanse Rijk (het Ottomaanse Rijk leidde zelf ook drogmans op). Andere bekende voorbeelden van tolken zijn: Flavius Josephus (1ste eeuw), La Malinche (16de eeuw), Wojciech Bobowski (17de eeuw), Jean-Baptiste Adanson (18de eeuw), Einosuke Moriyama (19de eeuw). Van Hoof, Henri, De l'identité des interprètes au fil des siècles, Hieronymus 3, pag. 9-19Van Hoof, Henri, Théorie et pratique de l’interprétation, Munich, Max Hueber Verlag, 1962, pag. 9-23.
Vanaf de 18de eeuw namen jezuïeten in Parijs (Louis-le-Grand) en Wenen (Orientalische Akademie) de tolkopleidingen over. Het conferentietolken kwam op na de Eerste Wereldoorlog bij de Conferentie van Versailles, waar consecutief getolkt werd (vooral Engels en Frans), onder andere door Paul Mantoux (1877-1956) en Gustave Camerlynck.The Deliberations of the Council of Four (March – Notes of the Official Interpreter, Paul Mantoux., Princeton University Press: 2019.Camerlynck de conferentietolk, De Standaard, 3 augustus 1924. De nieuw opgerichte Volkenbond en Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) hadden consecutieftolken in dienst.
Vanaf 1925 werd er binnen de IAO ook geëxperimenteerd met simultaan tolken (Edward Filene financierde de door Alan Gordon-Finlay ontworpen Hushaphone-apparatuur voor "telefoontolken" die later door IBM werd gepatenteerd, waarbij een stenograaf een toespraak noteerde die nadien door een tolk van het blad werd vertaald).
De techniek werd verder verfijnd (zonder stenograaf) en in 1928 werd in de IAO echt simultaan getolkt.Herbert, Jean, How conference interpreting grew, 1978. Een soortgelijke ontwikkeling vond plaats bij Komintern, waar in 1929 voor het eerst zo werd getolkt dankzij V.Z. Epshtein en isaac Goron.
De grote doorbraak van simultaan conferentietolken vond plaats tijdens de processen van Neurenberg in 1945-1946.Il y a 70 ans, le procès de Nuremberg. L'interprétation simultanée des pionniers à nos jours, catalogus van de tentoonstelling in het Hof van Justitie van de EU, 18 januari 2016- 30 april 2016.Gaiba, Francesca, The Origins of Simultaneous Interpretation : The Nuremberg Trial, 1998. Organisaties als de Verenigde Naties, de Europese Gemeenschappen, Comecon en de Communistische Internationale begonnen daarna een beroep te doen op conferentietolken.Baigorri-Jalón, J., From Paris to Nuremberg: the birth of conference interpreting. 2014: Benjamins Translation Library.Naissance d'une profession/Birth of a profession, AIIC, 2013.Seeber, K.G., 100 years of conference interpreting: A Legacy, 2021: Cambridge Scholars.
Bekende conferentietolken in de twintigste eeuw waren Paul Schmidt en Pavel Palazjtsjenko.
Soorten conferentietolken Een conferentietolk kan op verschillende manieren tolken.Maak een succes van uw meertalige vergaderingen, Europese CommissieJones, R., Conference interpreting explained, 2002: Routledge Translation Practices Explained. Bloemen, H., Segers, W., Terminologie van het tolken,2008:Vantilt.Conferentietolken: soorten en terminologie, Europese Commissie. Gearchiveerd op 9 juni 2023. Consecutief tolken Hierbij luistert de tolk eerst naar een van beide partijen en tolkt daarna voor de andere partij. Deze vorm van tolken komt binnen conferenties minder voor dan vroeger, maar is nog steeds gebruikelijk voor vergaderingen met een hoog technisch karakter, lunchvergaderingen, terreinbezoeken tijdens een missie of directe ontmoetingen tussen twee staatshoofden. Voor consecutieftolken wordt een bepaalde notitietechniek gebruikt, waarbij onder andere logische zinsverbanden in de kantlijn worden genoteerd, en elk idee of betekeniseenheid (vaak met symbolen en afkortingen) diagonaal wordt genoteerd in een S-V-O-structuur (Subject-Verbum-Object).Gillies, A., Note-taking for consecutive interpreting: a short course, 2017: Routledge Translation Practices Explained. (Nederlandstalige versie: Gillies, A., Notatietechnieken voor consecutief tolken: een korte cursus. KTV Kennisnet)Gillies, A.,Consecutive interpreting: a short course, 2019: Routledge.Rozan, J.-F., La prise de notes en interprétation consécutive, 1956: Georg, Genève.Rozan, J.-F., Gillies, A., Note-taking in consecutive interpreting, 2003: Tertium Krakow.
Simultaan tolken Hierbij zit de tolk met ten minste een collega in een geluidsdichte tolkcabine met tolkconsole waarin hij via zijn koptelefoon hoort wat de spreker zegt in de vreemde taal (C-taal). Met een décalage of ear-voice span (EVS) van enkele seconden zet de tolk de toespraak van zijn vreemde taal onmiddellijk om naar zijn moedertaal (het moedertaalprincipe). In de EU zitten de tolken meestal per moedertaal in een cabine. Tolken maken bij simultaan tolken (behalve van talenkennis, algemene kennis en geheugen) ook gebruik van specifieke tolktechnieken en bepaalde tools (waaronder glossaria of terminologiedatabanken zoals IATE).Nolan, J., Interpretation. Techniques and exercises, 2012: Multilingual Matters.Gillies, A., Conference interpreting. A student's practice book, 2013: Routledge.Stähle, J., Vom Übersetzen zum Simultandolmetschen. Handwerk und Kunst des zweitältesten Gewerbes der Welt, 2009: Franz Steiner Verlag.How is AI shaping the interpreting profession, The Brussels Times
Relaistolken Als bijvoorbeeld een Nederlandstalige conferentiedeelnemer een Malteestalige wil begrijpen, dan heeft hij vertolking nodig uit het Maltees in het Nederlands. Als er op dat moment geen tolk beschikbaar is die Maltees in zijn/haar talencombinatie heeft (en dus rechtstreeks uit het Maltees in het Nederlands kan tolken), dan kan bijvoorbeeld een tolk Maltees-Engels de boodschap naar het Engels omzetten. Die vertolking wordt dan via een audiolink naar de tolkconsoles van de Nederlandstalige cabine doorgeschakeld en daar naar het Nederlands omgezet. Het Engels wordt dus gebruikt om een verbinding, 'relais', tussen beide talen tot stand te brengen. Als regel geldt dat er maximaal maar één zo'n tussenstap gebruikt mag worden.
Retourtolken Normaal gezien zet een tolk een boodschap van een vreemde taal (C-taal) naar zijn moedertaal (A-taal) om. Bij retourtolken is dat omgekeerd: een tolk zet de boodschap vanuit zijn moedertaal (A-taal) om in de retourtaal/vreemde taal (B-taal). Dat kan enkel als de tolk die retourtaal (B-taal) op een zeer hoog niveau beheerst. In de EU worden retourtolken vaak gebruikt als relais (zie boven), vooral als er vanuit minder courante talen zoals het Ests moet worden getolkt. Dan zet bijvoorbeeld een Eststalige retourtolk de Estse boodschap in het Engels om en de Engelse vertolking wordt dan bijvoorbeeld in de Nederlandse cabine naar het Nederlands omgezet.
Pivottolken Als er maar een paar tolken een minder courante taal begrijpen, dan functioneren zij als zogenaamde pivot voor andere tolken. Via hen zetten andere tolken de boodschap volgens het relaisprincipe naar hun moedertaal om. Een weinig courante taal in de EU is bijvoorbeeld het Iers. De meeste Ierse tolken hebben daarnaast vooral Engels als combinatie: ze tolken dus van het Iers naar het Engels en de Engelse vertolking wordt dan als relais gebruikt voor de andere talen.
Chevaltolken Chevaltolken lijkt sterk op retourtolken, maar de werkwijze verschilt. Als een tolk zijn vreemde taal goed genoeg beheerst en de conferentie wordt maar in een paar talen getolkt, dan pendelt de tolk tussen twee tolkcabines. Op die manier kan er een tolk uitgespaard worden.
Asymmetrisch tolken Hierbij kunnen de deelnemers in hun eigen taal spreken, maar ze kunnen enkel een vertolking in een paar talen, vaak Engels, Frans en Duits, horen. De belangrijkste voorwaarde voor dit soort tolken is dat de deelnemers die vreemde talen begrijpen.
Fluistertolken Hierbij zit of staat de tolk tussen de deelnemers en fluistert de boodschap in de doeltaal direct in hun oor. Dit soort tolken kan in een context waarin de deelnemers dicht bij elkaar staan.
Opleiding thumb|Postgraduaat Conferentietolken, Vakgroep Vertalen, Tolken en Communicatie (UGent) De eerste moderne tolkopleiding werd in 1941 gesticht in Genève (École d'interprètes de Genève), nadien volgden opleidingen in onder andere Germersheim (1947) en Parijs (1951 en 1957). De opleiding conferentietolk is in het Nederlandse taalgebied een postgraduaat. De opleiding omvat verschillende modules, waarin studenten met tolkapparatuur leren werken en de praktijk, deontologie en tolkpraktijk van conferentietolk leren. In de module tolkpraktijk leren de studenten in verschillende vakken om consecutief en simultaan te tolken van een vreemde taal naar het Nederlands (en eventueel omgekeerd).
In Vlaanderen kan de postgraduaatsopleiding conferentietolken voor Nederlands gevolgd worden bij twee universiteiten: de Vakgroep Vertalen, Tolken en Communicatie (UGent) en de Katholieke Universiteit Leuven Campus Brussel.KULeuven Postgraduaat Conferentietolken In Nederland bestaat de opleiding niet. Cooperation with Universities (pdf), Europese Commissie De tolkopleidingen zijn verenigd in het internationale universitaire samenwerkingsverband CIUTI (Conférence internationale permanente d'instituts universitaires de traducteurs et d'interprètes). Verschillende tolkopleidingen zijn verenigd in de European Masters in Conference Interpreting (EMCI).
AIIC is de internationale beroepsvereniging voor conferentietolken.
De tolkwetenschap is de wetenschappelijke discipline die (conferentie)tolken in al zijn aspecten bestudeert.
Conferentietolken bij de Europese Unie thumb|Een tolkcabine in het József Antallgebouw (Europees Parlement) (voor Kroatisch werd toegevoegd als 24ste officiële EU-taal)
In de instellingen van de Europese Unie (EU) wordt getolkt (meestal simultaan vanuit een tolkcabine, bij terreinbezoeken en missies of speciale gelegenheden soms eens consecutief) uit en in de 24 officiële talen van de Europese Unie.Tolken voor Europa. Gearchiveerd op 24 mei 2023.Renée Van Hoof-Haferkamp: een tolk die pionierswerk verrichtte bij de Europese instellingen, Europees Parlement Een EU-tolk heeft bij een conferentie een 'actieve' en een 'passieve' taal: de passieve taal (brontaal) is de taal die de tolk hoort en de actieve taal (doeltaal) is de taal waarnaar de tolk de boodschap omzet (in principe in de EU steeds de A-taal (moedertaal) van de tolk).
Er zijn drie tolkdiensten actief binnen de instellingen van de EU: